12/06/2014

Các cây thuốc phòng điều trị bệnh Sởi

canh-chau
Hình 1: Canh châu (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
(biodivn.blogspot.com) Hiện tại đã thống kê được khoảng 75 cây có thể dùng để phòng và điều trị sởi hoặc biến chứng do Sởi. Do số lượng cây nhiều nên xin phép không trình bày quá chi tiết. Chủ yếu là thông tin ngắn gọn kèm theo ảnh màu để chúng ta có thể nhận diện một cách chính xác, tránh nhầm lẫn đáng tiếc (trừ những cây quá quen thuộc). Nhiều cây không trình bày chi tiết do (i) thiếu thông tin, (ii) cây khó tìm. Các bạn quan tâm cây nào có thể tự tìm thông tin chi tiết hơn của từng cây đó. Các cây trình bày ở đây đã đảm bảo được phân bố ở cả 3 miền Bắc – Trung – Nam. Thông tin về điều trị là những thông tin mình tổng quan từ các sách về cây thuốc, không phải kinh nghiệm của chính mình. Phần các bài thuốc theo Y học cổ truyền sẽ trình bày trong một bài viết khác.
1) Canh châu - Sageretia theezans (L.) Brongn. Dùng 10 - 20g rễ khô hoặc cành lá khô sắc nước uống. Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Hoà Bình, Thanh Hoá, Nghệ An, Đà Nẵng, Khánh Hoà. Cây mọc tự nhiên ven rừng, quanh hàng rào, ven làng, lùm bụi, nơi đất khô cằn, nhiều cát hoặc trên núi đá vôi.
2) Rau ngót: Sauropus androgynus (L.) Merr. Dùng 20-40g lá tươi sắc uống trị ban sởi
rau-ngot
Ảnh 2. Rau ngót (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
3) Đay dại - Corchorus aestuans L. - Cả cây giã nát tắm cho trẻ em bị bệnh sởi làm cho sởi mau mọc. Cây mọc hoang dại nhiều nơi ở Việt Nam (ven đường, trong vườn,…). Trông giống cây Đay trắng, nhưng thân bò.
dau-dai
Ảnh 3. Đay dại (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
4) Rau mùi - Coriandrum sativum L. Đã có nhiều thông tin nên không ghi chi tiết. Dùng cả cây và quả
5) Rau má núi - Geophila repens (L.) Johnston. Dùng 10 - 20g lá, sắc uống. Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hà Giang, Hoà Bình, Bà Rịa - Vũng Tàu. Cây mọc tự nhiên rải rác trong rừng thường xanh, ở độ cao dưới 1.000 m.
rau-ma-nui
Ảnh 4. Rau má núi (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
6) Chổi xuể - Baeckea frutescen L. Dùng cây đốt xông khói hoặc nấu nước xông. Cây mọc tự nhiên ở vùng đồi trung du và dọc theo bờ biển của Việt Nam, từ Quảng Ninh vào Nam
choi-xue
Ảnh 5. Chổi xuể (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
7) Rau dừa nước - Ludwigia adscendens (L.) Hara. Dùng trị sốt kéo dài sau bệnh sởi: Rau dừa nước tươi 30 - 60g, chiết dịch và dùng uống sau khi đã hấp. Cây mọc tự nhiên nổi trên mặt nước các ao hồ, ruộng, mương máng, sông ngòi ở nước ta.
rau-dua-nuoc
Ảnh 6. Rau dừa nước (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
8) Sài đất - Wedelia chinensis (Osbeck) Merr. Dự phòng sởi (cả bạch hầu, viêm hầu, sưng amygdal, cảm cúm, sổ mũi, viêm khí quản, viêm phổi nhẹ, ho gà, ho ra máu,...). Dùng 15 - 30 gram cây khô, dạng thuốc sắc. Liên tục trong 3 ngày. Cây mọc tự nhiên, thường được trồng. Cây mọc tự nhiên, cũng thường được trồng. Có bán tại các hàng lá thuốc ở chợ. Ở Hà Nội thấy có bán ở chợ Mai Động. Bản thân mình quan tâm đến cây này vì nó dùng để dự phòng sởi. Hầu hết các cây thuốc khác đều dùng để điều trị/làm sởi lên nhanh hoặc điều trị các biến chứng do sởi gây ra.
sai-dat
Ảnh 7. Sài đất (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
9) Hoa nhài - Jasminum sambac (L.) Ait. - Hoa dùng chữa trẻ em lên sởi có sốt, sởi mọc không đều
hoa-ngai
Ảnh 8. Hoa nhài (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
10) Kim ngân hoa - Lonicera japonica Thunb. Kim ngân hoa và rau diếp cá, đều 10g, sao qua, sắc uống. Hoặc Kim ngân hoa 30g, Cỏ ban 30g, dùng tươi giã nhỏ, thêm nước gạn uống, nếu dùng dược liệu khô thì sắc uống. Cây mọc tự nhiên khá phổ biến ở một số tỉnh vùng Đông Bắc nước ta, còn được trồng. Có bán tại các hiệu thuốc Nam, Bắc.
kim-ngan
Ảnh 9. Kim ngân (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
11) Tam hùng phú quốc - Trigonostemon quocensis Gagnep. Lá cây dùng tắm ngoài trị sởi. Cây mọc tự nhiên trong rừng rậm tại Kiên Giang (Phú Quốc) và An Giang (Châu Đốc).
12) Đom đóm: Alchornea tiliifolia (Benth.) Muell.-Arg. - Lá dùng chữa sởi. Cây mọc tự nhiên phổ biến trên các đồi đá sỏi vùng trung du, vùng núi khắp Việt Nam.
13) Nhĩ cán vàng, Rong ly vàng, Rong đuôi chồn - Utricularia aurea Lour. Lá được giã ra dùng đắp khi nốt sởi bắt đầu vỡ mủ. Phổ biến khắp nơi. Cỏ thủy sinh, mọc chìm trong nước, trong các ao, hồ, đầm, ruộng.
14) Giấp cá (Diếp cá): Houttuynia cordata Thunb. - Lấy 30 lá bánh tẻ, rửa sạch (có thể sao qua), sắc nước đặc, để nguội uống, ngày làm vài lần.
rau-diep-ca
Ảnh 10. Diếp cá (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
15) Trúc sào - Phyllostachys pubescens Mazel ex H. de Lehaie. Măng Trúc sào dùng trị trẻ em lên sởi đậu không mọc. Cho gạo vào nấu cháo ăn có thể giải độc. Cao Bằng, Bắc Cạn, Hà Giang. Cây mọc tự nhiên, còn được trồng.
16) Câu đằng - Uncaria homomalla Miq. Cành và móc câu, Ngày dùng 12 - 15g, dạng thuốc sắc. Lào Cai, Lạng Sơn, Hà Giang, Thanh Hóa, Nghệ An. Cây mọc tự nhiên.
17) Câu đằng lá nhỏ - Uncaria rhynchopylla (Miq.) Miq. ex Havil. Ngày dùng 12 - 15g, dạng thuốc sắc. Lào Cai, Lạng Sơn, Sơn La. Cây mọc tự nhiên dọc đường đi ở rừng thứ sinh vùng núi cao. Vị câu đằng có thể mua được ở các hiệu thuốc Đông y.
Cau-dang
Ảnh 11. Câu đằng (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
18) Mướp - Luffa cylindrica (L.) M. Roem. – Quả nấu canh ăn
19) Liễu bách trung quốc - Tamarix chinensis Lour. Ngày dùng 10 - 15g, dạng thuốc sắc, cành lá làm sởi nhanh mọc. Cây trồng làm cảnh ở Việt Nam
20) Rau má - Centella asiatica (L.) Urb. Ngày dùng 30-40 gam tươi, ép lấy nước pha đường uống
21) Tổ kén lá mác - Helicteres lanceolata DC. Rễ sắc uống chữa sởi. Quảng Trị, Đà Nẵng, Kon Tum, Gia Lai, Phú Yên, Khánh Hòa, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu. Cây mọc tự nhiên trên đất hoang, bình nguyên.
22) Thau kén lá hẹp - Helicteres angustifolia L. Rễ, toàn cây, mỗi lần dùng 10 - 15g sắc nước uống. Cây mọc tự nhiên, phổ biến ở rừng còi, đồi cây bụi ở Việt Nam.
thau-ken-la-hep
Ảnh 12. Thau kén lá hẹp (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
23) Tổ kén không lông - Helicteres glabriuscula. Rễ, toàn cây, mỗi lần dùng 10 - 15g sắc nước uống. Bắc Giang
24) Dó lông, tổ kén - Helicteres hirsuta Lour. Rễ, toàn cây, mỗi lần dùng 10 - 15g sắc nước uống. Cây mọc tự nhiên, phổ biến trên đồi cây bụi từ Bắc vào Nam ở Việt Nam. Chính là cây "An xoa" mà thời gian gần đây rộ lên thông tin chữa ung thư gan (chưa được kiểm chứng)
do-long
Ảnh 13. Dó lông (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
25) Gối hạc trắng, Củ rối mạch - Leea guineensis G. Don. Rễ sắc uống chữa sởi. Sơn La, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hà Nội, Kon Tum, Lâm Đồng, Gia Lai. Cây mọc tự nhiên rải rác trong rừng thứ sinh, ven rừng.
26) Gối hạc - Leea rubra Blume ex Spreng. Rễ sắc uống chữa sởi. - Lào Cai, Hà Tây, Hoà Bình, Kon Tum, Đồng Nai, Kiên Giang. Cây mọc tự nhiên rải rác trên đồi, ven rừng.
goi-hac
Ảnh 14. Gối hạc (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
27) Kiết bạc - Carex cruciata Wahlenb. Toàn cây dùng trị lỵ và sởi. Lai Châu, Lào Cai tới Khánh Hoà. Cây mọc tự nhiên ở vùng núi, độ cao từ 1500m trở lên.
28) Sanh cầu gai ngay - Sanicula orthacantha Morre. Toàn cây dùng trị tai nóng ngứa ngáy do sau khi bị bệnh sởi, nhiệt độc chưa hết. Sắc uống 15 - 20 gram. Lào Cai (Sa Pa), Sơn La (Mộc Châu). Cây mọc tự nhiên, rải rác trong rừng, nơi ẩm và sáng.
sanh-cau-gai-ngay
Ảnh 15. Sanh cầu gai ngay (ảnh: Thực vật chí Trung Quốc)
29) Nọc sởi - Hypericum japonicum Thunb. ex Murray - Toàn cây phơi khô, sắc uống. Cây mọc tự nhiên trên đất ẩm, phổ biến ở Bắc và Trung bộ.
noc-soi
Ảnh 16. Nọc sởi (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
30) Bọ mẩy - Clerodendrum cyrtophyllum Turcz. Toàn cây, rễ và lá. Ngày dùng 15-30g dạng thuốc sắc, để điều trị viêm phổi sau khi bị sởi. Cây mọc tự nhiên trên đất hoang khắp nơi từ đồng bằng tới miền núi.
bo-may
Ảnh 17. Bọ mẩy (Ảnh Nghiêm Đức Trọng)
31) Sơn Lan - Eupatorium japonicum Thunb. Toàn cây, rễ, 12-20 g, dạng thuốc sắc, có thể tán bột uống, dùng ngoài giã đắp. Lào Cai, Hà Giang (Phó Bảng). Cây mọc tự nhiên trong các savan cỏ và dọc đường đi ở độ cao 1500 - 2200m.
32) Bèo tấm tía- Spirodela polyrrhiza (L.) Schleid. - Toàn cây. Trị sởi không mọc. 3-9g dạng thuốc sắc. Cây sống trôi nổi trong các ao hồ, ruộng khắp nơi ở Việt Nam.
33) Dừa - Cocos nucifera L. Nước dừa chữa sởi, uống hàng ngày
Một số cây khác dùng điều trị sởi nhưng không trình bày kỹ, các bạn có thể tự tra cứu những cây mình quan tâm, bao gồm: Keo A rập - Acacia nilotica (L.) Delile.; Rau dệu - Alternanthera sessilis (L.) A. DC.; Măng tây - Asparagus officinalis L.; Ráng xỉ thân có lông - Asplenium crinicaule Hance.; Bọ chó - Buddleja asiatica Lour.; Móc diều - Caesalpinia decapetala (Roth) Alston; Đậu triều: - Cajanus cajan (L.) Millsp.; Kiết gié dài, Cói túi gié dài - Carex phacota Spreng.; Muồng hoa đào - Cassia javanica L. ssp. agnes (de Wit) K. Larsen; Sếu, cơm nguội. - Celtis sinensis Pers.; Thăng ma - Cimicifuga dahurica (Turcz.) Maxim; Rau tàu bay - Crassocephalum crepidioides (Benth.) S. Moore; Mã đề kim - Dichondria repens Forst. et Forst.f.; Nanh heo - Diocrescis erythroclada (Kurf) Tirveng.; Mộc tiền - Dischidia major (Vahl) Merr.; Cỏ lồng vực - Echinochloa crus-galli (L.) Beauv.; Cỏ vú sữa - Euphorbia parviflora L.; Giác đế Sài gòn - Goniothalamus gabriacianus (Baill.) Ast; Bán tự trung quốc - Hemigraphis chinensis (Nees) T. Anders. ex Hemsl.; Đuôi nheo - Justicia obscura Vahl; Rau diếp, Xà lách - Lactuca sativa L. var. longifolia Lam.; Bầu: Lagenaria siceraria (Molina) Standl.; Gối hạc đen, Củ gối ấn - Leea indica (Burm.f.) Merr; Bắc mỳ - Lindernia anagallis (Burm. f.) Penn; Me mái - Medinilla marrumiaetricha Guillaum; Minh điền - Medinilla radicans (Blume) Blume; Nô bầu dục - Neolitsea ellipsoides Allen.; Súng - Nymphaea rubra Roxb. ex Salisb.; Nhọc, Nóc, Ran, Quần đầu quả tròn - Polyalthia cerasoides (Roxb.) Bedd.; Bọ mắm rừng - Pouzolzia sanguinea (Blume) Merr.; Phèn đen - Phyllanthus reticulatus Poir.; Cam thảo đất - Scoparia dulcis L.; Quyển bá thường, Quyển bá trung gian - Selaginella intermedia (Blume) Spring; Mua bò - Sonerila rivularis Cogn.; Tầm mạ quý châu, Gié quý châu - Stachys kouyangensis (Vaniot) Dunn.; Rè nước, Trâm lá cứng - Syzygium sterrophyllum Merr. et Perry.; Tứ thư một lá - Tetrastigma erubescens Planch. var. monophyllum Gagnep.; Hương bài - Vetiveria zizanioides (L.) Nash; Cậm cò - Viburnum lutescens Blume; Ké đầu ngựa - Xanthium inaequilaterum DC.
Nghiêm Đức Trọng - Đại học Dược Hà Nội. biodivn.blogspot.com đăng lại với sự cho phép của tác giả.